​Hạch toán các bút toán hợp đồng hợp tác kinh doanh

Là một nội dung quan trọng trong công tác kế toán doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh các mô hình hợp tác kinh doanh (BCC) ngày càng đa dạng và linh hoạt. Hợp đồng hợp tác kinh doanh cho phép các bên cùng khai thác nguồn lực, chia sẻ lợi ích mà không cần thành lập pháp nhân mới, tuy nhiên điều này cũng đặt ra yêu cầu cao trong việc xác định đúng bản chất giao dịch để hạch toán kế toán phù hợp.

Trên thực tế, tùy theo hình thức hợp tác như đồng kiểm soát tài sản, đồng kiểm soát hoạt động kinh doanh hay chia lợi nhuận sau thuế, cách ghi nhận doanh thu, chi phí, tài sản và công nợ sẽ có sự khác biệt đáng kể. Nếu hạch toán không chính xác, doanh nghiệp có thể đối mặt với rủi ro sai lệch báo cáo tài chính và các vấn đề về thuế. Do đó, kế toán cần căn cứ chặt chẽ vào nội dung hợp đồng, thỏa thuận phân chia lợi ích và các quy định tại Thông tư 200, Thông tư 133 để thực hiện hạch toán các bút toán hợp đồng hợp tác kinh doanh đúng chuẩn, đảm bảo tuân thủ pháp luật và phản ánh trung thực tình hình tài chính.

Các hình thức hợp đồng hợp tác kinh doanh

Xét về bản chất, hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) vẫn là một loại hợp đồng dân sự, do đó phải đáp ứng đầy đủ các yếu tố về nội dung và hình thức theo quy định tại Điều 398 Bộ luật Dân sự năm 2015. Đây là thỏa thuận bằng văn bản giữa các bên nhằm cùng thực hiện hoạt động kinh doanh và phân chia lợi ích theo cam kết.

Do hợp đồng BCC không làm phát sinh pháp nhân độc lập, nên phần vốn góp của các bên không được xem là khoản đầu tư vào công ty con hay đơn vị liên doanh, liên kết. Vì vậy, trong mọi trường hợp, khi doanh nghiệp nhận tiền hoặc tài sản do các bên khác góp vào hợp đồng BCC thì phải hạch toán vào nợ phải trả, tuyệt đối không được ghi nhận vào vốn chủ sở hữu. Nguyên nhân là bởi quan hệ hợp tác này không tạo ra quyền và nghĩa vụ pháp lý mang bản chất của vốn chủ sở hữu.

Căn cứ theo Điều 44 Thông tư 200/2014/TT-BTC, hợp đồng hợp tác kinh doanh được phân thành ba hình thức chủ yếu, bao gồm:

• Hợp đồng BCC theo hình thức tài sản đồng kiểm soát

• Hợp đồng BCC theo hình thức hoạt động kinh doanh đồng kiểm soát

• Hợp đồng BCC theo hình thức chia lợi nhuận sau thuế

Nguyên tắc kế toán hợp đồng hợp tác kinh doanh

Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) là hình thức thỏa thuận được lập bằng văn bản giữa từ hai bên trở lên nhằm cùng tham gia thực hiện hoạt động kinh tế, nhưng không hình thành pháp nhân độc lập. Tùy theo nội dung thỏa thuận, hoạt động hợp tác có thể thuộc trường hợp đồng kiểm soát giữa các bên góp vốn hoặc chỉ do một bên giữ quyền kiểm soát.

Trên thực tế, hợp đồng BCC có thể được thực hiện dưới nhiều mô hình khác nhau như cùng đầu tư xây dựng tài sản, hoặc phối hợp triển khai một phần hay toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Các bên tham gia có thể thỏa thuận phân chia doanh thu, phân chia sản phẩm, phân chia lợi nhuận sau thuế theo kết quả hoạt động của BCC, hoặc hưởng khoản lợi ích cố định không phụ thuộc vào hiệu quả kinh doanh.

Theo nguyên tắc kế toán, trong mọi trường hợp, khi doanh nghiệp nhận tiền hoặc tài sản do các bên khác góp vào hợp đồng hợp tác kinh doanh thì phải ghi nhận là khoản nợ phải trả, không được hạch toán vào vốn chủ sở hữu.

Doanh nghiệp cần căn cứ vào nội dung điều khoản và bản chất kinh tế của hợp đồng BCC để xác định có hay không quyền đồng kiểm soát, từ đó lựa chọn phương pháp hạch toán kế toán phù hợp theo quy định của chế độ kế toán hiện hành.

Hợp đồng BCC theo hình thức tài sản đồng kiểm soát

1. Nguyên tắc kế toán hợp đồng BCC theo hình thức tài sản đồng kiểm soát

Tài sản đồng kiểm soát là những tài sản do các bên tham gia hợp đồng BCC cùng đầu tư mua sắm hoặc xây dựng, được sử dụng chung cho mục đích hợp tác kinh doanh và mang lại lợi ích kinh tế cho tất cả các bên. Mỗi bên tham gia hợp tác có trách nhiệm ghi nhận phần giá trị tài sản đồng kiểm soát tương ứng với tỷ lệ quyền lợi được hưởng theo thỏa thuận.

Ví dụ, doanh nghiệp A và doanh nghiệp B cùng góp mỗi bên 1 tỷ đồng để xây dựng một cửa hàng kinh doanh thức ăn nhanh. Trong trường hợp này, cửa hàng được hình thành là tài sản đồng kiểm soát, phục vụ cho hoạt động kinh doanh chung của hai bên.

Các bên tham gia hợp tác được hưởng doanh thu hoặc sản phẩm phát sinh từ việc khai thác tài sản đồng kiểm soát, đồng thời phải gánh chịu chi phí liên quan theo tỷ lệ đã thỏa thuận trong hợp đồng BCC.

Mỗi bên tham gia hợp đồng BCC phải mở sổ kế toán chi tiết trong hệ thống sổ sách của mình để phản ánh đầy đủ các nội dung liên quan đến hợp đồng trên Báo cáo tài chính, bao gồm:

• Phần vốn góp vào tài sản đồng kiểm soát, được phân loại theo từng loại tài sản cụ thể

• Các khoản nợ phải trả phát sinh riêng của từng bên tham gia

• Các khoản nợ phải trả phát sinh chung từ hoạt động hợp tác mà các bên cùng chịu trách nhiệm

• Thu nhập được chia từ việc bán hoặc sử dụng sản phẩm, dịch vụ của hợp đồng BCC kèm theo chi phí được phân bổ

• Các khoản chi phí liên quan đến việc góp vốn và tham gia hợp tác

Đối với tài sản cố định hoặc bất động sản đầu tư dùng để góp vốn vào hợp đồng BCC nhưng không chuyển quyền sở hữu sang sở hữu chung, bên nhận tài sản chỉ theo dõi như tài sản nhận giữ hộ, không ghi tăng tài sản và nguồn vốn; bên góp vốn không ghi giảm tài sản mà chỉ theo dõi chi tiết về địa điểm, tình trạng sử dụng.

Trường hợp có chuyển quyền sở hữu tài sản góp vốn sang sở hữu chung, trong giai đoạn xây dựng tài sản đồng kiểm soát, bên góp vốn phải ghi giảm tài sản trên sổ kế toán và hạch toán vào chi phí xây dựng cơ bản dở dang. Khi tài sản hoàn thành và đưa vào sử dụng, căn cứ vào giá trị tài sản được phân chia, mỗi bên ghi nhận tăng tài sản phù hợp với mục đích sử dụng của mình.

2. Phương pháp kế toán hợp đồng BCC theo hình thức tài sản đồng kiểm soát

Trường hợp góp tiền để mua tài sản đồng kiểm soát, căn cứ vào số tiền thực tế đã góp, mỗi bên ghi nhận:

• Nợ TK 211, 213, 217

• Nợ TK 133 – Thuế GTGT được khấu trừ (nếu có)

• Có TK 111, 112, 331, 341

Trường hợp tự đầu tư hoặc phối hợp xây dựng tài sản đồng kiểm soát, căn cứ chi phí thực tế phát sinh:

• Nợ TK 241 – Xây dựng cơ bản dở dang (chi tiết theo tài sản đồng kiểm soát)

• Nợ TK 133 – Thuế GTGT được khấu trừ (nếu có)

• Có TK 111, 112, 152, 153, 155, 156, 331, 341…

Khi công trình hoàn thành và đưa vào sử dụng, các bên tiến hành quyết toán và phân chia giá trị tài sản. Căn cứ biên bản phân chia tài sản đồng kiểm soát và giá trị hợp lý được xác định:

• Nợ TK 211, 213, 217 (theo giá trị tài sản được chia)

• Nợ TK 138 – Phải thu khác (nếu có chi phí không được duyệt)

• Nợ TK 811 – Chi phí khác (nếu giá trị được chia nhỏ hơn chi phí đầu tư)

• Có TK 241 – Xây dựng cơ bản dở dang

• Có TK 711 – Thu nhập khác (nếu giá trị được chia lớn hơn chi phí đầu tư)

Các nghiệp vụ liên quan đến doanh thu và chi phí phát sinh khi tài sản đồng kiểm soát đi vào hoạt động và hợp đồng BCC chuyển sang hình thức hoạt động kinh doanh đồng kiểm soát sẽ được thực hiện theo quy định kế toán đối với hoạt động kinh doanh đồng kiểm soát.

Hợp đồng BCC theo hình thức hoạt động kinh doanh đồng kiểm soát

1. Nguyên tắc kế toán

Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) dưới hình thức hoạt động kinh doanh đồng kiểm soát là hoạt động hợp tác không thành lập pháp nhân mới, trong đó các bên cùng góp vốn, cùng điều hành, cùng chịu rủi ro và hưởng lợi ích theo thỏa thuận trong hợp đồng. Hoạt động này được thực hiện song song với hoạt động kinh doanh riêng của từng bên.

Ví dụ: A đang kinh doanh nhà hàng, B góp vốn để mở rộng hoạt động kinh doanh. Đây là hình thức góp vốn phân chia doanh thu, chi phí hoặc cả hai, trong đó các bên đều tham gia quản lý và kiểm soát hoạt động.

Theo nguyên tắc kế toán, chi phí phát sinh riêng bên nào thì bên đó chịu, còn chi phí chung được phân bổ theo hợp đồng BCC.
Các bên tham gia phải mở sổ kế toán riêng để phản ánh trên Báo cáo tài chính các nội dung:

• Tài sản góp vốn liên doanh

• Các khoản nợ phải trả

• Doanh thu được chia

• Chi phí phải gánh chịu

Đối với chi phí chung, bên phát sinh phải lập Bảng phân bổ chi phí chung, có đầy đủ chứng từ hợp pháp, làm căn cứ để các bên thực hiện hạch toán kế toán.

Trường hợp hợp đồng quy định chia sản phẩm, phải lập Bảng phân chia sản phẩm và Phiếu giao nhận sản phẩm để làm căn cứ ghi sổ và thanh lý hợp đồng.

2. Phương pháp kế toán BCC theo hình thức hoạt động kinh doanh đồng kiểm soát

Nội dung kế toán bao gồm:

• Kế toán góp vốn và nhận vốn góp

• Kế toán chi phí phát sinh riêng

• Kế toán chi phí chung

• Kế toán chia sản phẩm

• Kế toán doanh thu và phân chia doanh thu

Việc hạch toán các bút toán hợp đồng hợp tác kinh doanh phải đảm bảo phản ánh đúng quyền lợi, nghĩa vụ, phù hợp với bản chất kinh tế của giao dịch và quy định pháp luật kế toán hiện hành.

Phương pháp kế toán BCC chia lợi nhuận sau thuế

1. Nguyên tắc kế toán

Hợp đồng BCC chia lợi nhuận sau thuế là hình thức hợp tác trong đó các bên chỉ được phân chia lợi nhuận khi hoạt động BCC có lãi, đồng thời phải cùng gánh chịu lỗ nếu kết quả kinh doanh bị lỗ. Các bên cử một bên đại diện thực hiện kế toán, quyết toán thuế, ghi nhận doanh thu, chi phí, theo dõi kết quả kinh doanh riêng của BCC, phát hành hóa đơn và kê khai thuế theo quy định của hợp đồng và pháp luật thuế.

Bên kế toán và quyết toán thuế cho BCC có trách nhiệm ghi nhận toàn bộ doanh thu, chi phí phát sinh vào sổ kế toán để làm căn cứ đối chiếu, xác định doanh thu – chi phí tính thuế. Tuy nhiên, trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp chỉ trình bày phần doanh thu, chi phí tương ứng với lợi ích hoặc nghĩa vụ của mình.

Các bên tham gia hợp đồng BCC chia lợi nhuận sau thuế thực hiện nguyên tắc kế toán tương tự hoạt động kinh doanh đồng kiểm soát.

2. Phương pháp kế toán BCC chia lợi nhuận sau thuế

a) Tại bên thực hiện kế toán và quyết toán thuế cho BCC

– Khi nhận tiền, vật tư, hàng hóa, TSCĐ góp vốn, ghi:
Nợ TK 112, 152, 156…
Có TK 338 – Phải trả, phải nộp khác

– Khi ghi nhận doanh thu hợp đồng BCC, phản ánh toàn bộ doanh thu để xác định doanh thu tính thuế:
Nợ TK 112, 131
Có TK 511 – Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ
Có TK 3331 – Thuế GTGT phải nộp

→ Trên Báo cáo KQHĐKD, chỉ trình bày phần doanh thu doanh nghiệp được hưởng.

– Định kỳ ghi giảm doanh thu chia cho các bên khác, ghi:
Nợ TK 511
Nợ TK 3331 (nếu chia thuế GTGT)
Có TK 338

– Khi phát sinh chi phí hợp đồng BCC, ghi nhận toàn bộ chi phí:
Nợ TK 632, 641, 642…
Có TK 112, 331, 154, 155…

→ Trên Báo cáo KQHĐKD, chỉ trình bày chi phí phần doanh nghiệp phải gánh chịu.

– Định kỳ ghi giảm chi phí các bên khác chịu, ghi:
Nợ TK 138 – Phải thu khác
Có TK 632, 641, 642

– Khi xác định thuế TNDN phải nộp của BCC, ghi:
Nợ TK 8211 – Chi phí thuế TNDN
Nợ TK 138 – Phải thu khác (nộp hộ các bên)
Có TK 3334 – Thuế TNDN

– Bù trừ công nợ BCC, ghi:
Nợ TK 338
Có TK 138

– Khi trả lại vốn góp, ghi:
Nợ TK 338
Có TK 112, 152, 156…

b) Tại bên tham gia BCC (không quyết toán thuế)

– Khi góp vốn BCC, ghi:
Nợ TK 138 – Phải thu khác
Có TK 112, 152, 156…

– Khi nhận phân bổ chi phí BCC, ghi:
Nợ TK 621, 622, 623, 641, 642
Nợ TK 133 – Thuế GTGT được khấu trừ (nếu có)
Có TK 338

– Khi nhận thông báo thuế TNDN phải nộp, ghi:
Nợ TK 821 – Chi phí thuế TNDN hiện hành
Có TK 338

– Khi ghi nhận doanh thu được chia, ghi:
Nợ TK 138 – Phải thu khác
Có TK 511 – Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ
Có TK 3331 – Thuế GTGT phải nộp

– Bù trừ công nợ, ghi:
Nợ TK 338
Có TK 138

– Khi nhận lợi nhuận hoặc nhận lại vốn góp, ghi:
Nợ TK 111, 112, 152, 156…
Có TK 138

Đối với trường hợp doanh nghiệp là bên không có quyền đồng kiểm soát BCC

1. Nguyên tắc kế toán

Doanh nghiệp cần căn cứ vào nội dung điều khoản, bản chất hợp đồng BCC để xác định mình không có quyền đồng kiểm soát BCC và xác định lợi ích được hưởng là phụ thuộc vào kết quả kinh doanh hay lợi ích cố định không phụ thuộc kết quả kinh doanh, từ đó thực hiện hạch toán kế toán phù hợp.

Trường hợp được hưởng lợi ích phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của BCC
Các khoản vốn góp vào hợp đồng BCC và khoản lợi ích nhận được được kế toán theo hướng dẫn tại TK 2281 – Đầu tư vào đơn vị khác.

Trường hợp được hưởng lợi ích cố định, không phụ thuộc kết quả kinh doanh BCC
Tùy theo bản chất hợp đồng, việc hạch toán được thực hiện như sau:

Đối với bên thực hiện kế toán cho BCC:

• Ghi nhận toàn bộ doanh thu, chi phí, lợi nhuận sau thuế của BCC trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh;

• Lãi trên cổ phiếu và các chỉ tiêu phân tích tài chính được tính trên toàn bộ kết quả hoạt động của BCC;

• Ghi nhận toàn bộ lợi nhuận sau thuế vào chỉ tiêu “Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối” trên Báo cáo tình hình tài chính.

Đối với các bên tham gia BCC không có quyền đồng kiểm soát:

• Ghi nhận doanh thu cho thuê tài sản hoặc lãi cho vay vốn từ khoản được chia của BCC.
  Trong đó:

• Nếu bản chất là thuê tài sản (góp vốn bằng tài sản phi tiền tệ) → kế toán như giao dịch cho thuê tài sản;

• Nếu bản chất là cho vay vốn (góp vốn bằng tiền) → kế toán như giao dịch cho vay.

2. Phương pháp kế toán đối với trường hợp không có quyền đồng kiểm soát BCC

Trường hợp hưởng lợi ích phụ thuộc kết quả kinh doanh
Thực hiện kế toán theo TK 2281 – Đầu tư vào đơn vị khác đối với vốn góp và lợi ích nhận được từ hợp đồng BCC.

Trường hợp hưởng lợi ích cố định, không phụ thuộc kết quả kinh doanh

a) Bản chất hợp đồng BCC là thuê tài sản

• Bên kế toán và quyết toán thuế cho BCC: hạch toán như giao dịch đi thuê tài sản

• Bên không kế toán, quyết toán thuế cho BCC: hạch toán như giao dịch cho thuê tài sản

b) Bản chất hợp đồng BCC là vay vốn

• Bên kế toán và quyết toán thuế cho BCC: hạch toán như giao dịch đi vay vốn

• Bên không kế toán, quyết toán thuế cho BCC: hạch toán như giao dịch cho vay vốn

Kết luận lại, Hạch toán các bút toán hợp đồng hợp tác kinh doanh là nội dung mang tính nền tảng nhưng cũng rất phức tạp, đòi hỏi kế toán phải nắm vững bản chất hợp đồng, quyền kiểm soát của các bên và phương thức phân chia lợi ích để ghi nhận đúng doanh thu, chi phí, tài sản và công nợ. Việc hạch toán chính xác không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ quy định pháp luật mà còn phản ánh trung thực, hợp lý tình hình tài chính và hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh. Đối với những người mới bắt đầu học kế toán cho người chưa biết gì, việc tiếp cận các tình huống thực tế như hợp đồng BCC sẽ giúp hiểu sâu hơn mối liên hệ giữa lý thuyết và thực hành. Bên cạnh đó, sử dụng dịch vụ kế toán trọn gói của Kế Toán Minh Việt là giải pháp hiệu quả giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro, tiết kiệm chi phí và đảm bảo số liệu kế toán – thuế luôn chính xác. Ngoài ra, việc nắm vững Cách hạch toán tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn chính xác cũng góp phần nâng cao chất lượng quản trị tài chính và sử dụng vốn hiệu quả.

Các bài viết liên quan